Het afgelopen jaar hield ik mij op verzoek bezig met de Delftse arts die ooit Willem van Oranje tot zijn patiënten mocht rekenen, en de droeve taak had diens dood na de aanslag van Balthazar Geraerts vast te stellen en het lijk voor de begrafenis te balsemen. Toen deze arts, Pieter van Foreest, na 38 dienstjaren als stadsarts bij het stadsbestuur van Delft zijn ontslag indiende en zijn verzoek tot zijn onthutsing onmiddellijk en onder karige dankbetuiging gehonoreerd zag, beklaagde hij zich daarover bij zijn vriend, de Leidse professor medicinae Johannes Heurnius. De twee waren het erover eens dat Foreest de eer aan zich zelf moest houden en kwamen overeen dat Heurnius aan Foreest een brief zou schrijven, waarin gesuggereerd werd dat de vierenzeventigjarige stadsarts in het voetspoor van zijn antieke confrère Galenus besloten had zijn Delftse praktijk op te geven teneinde zich in zijn geboorteplaats Alkmaar geheel aan de wezenlijke dingen des levens te kunnen wijden, dat wil zeggen aan de filosofie. Heurnius koos als onderwerp van zijn brief, die de omvang van een traktaat kreeg, de filosofische kernvraag naar het wezen van het menselijk geluk. Het Latijnse werkje, dat in de eerstvolgende publicatie van Foreest werd opgenomen, glinstert, temidden van de louter medische onderwerpen waarvan de 41 boeken van Foreest bol staan, als een juweeltje van humanistisch denken.
Heurnius trok slechts een maand voor het werkje uit en het is dan ook niet alles goud wat erin blinkt. Veel ruimte krijgen de waarden waarmee de antieken het geluk gelijkgesteld hadden, zoals genot, roem, vrije tijd, rijkdom, geleerdheid, virtus, de schoonheid der letteren, dat alles gelardeerd met talloze citaten van Plato, Aristoteles, de Stoïci en andere schrijvers, citaten waarvan Heurnius er een aantal voor het oprapen vond in de courante florilegia. Aardiger wordt het, wanneer de auteur er zijn eigen beleveniswereld bijhaalt. Hij noemt hier de astronomie, waarbij de lezer, en zeker de adressaat Foreest, onmiddellijk denkt aan Heurnius’ Nederlandstalig traktaat over de komeet van 1577. Dan komt de gezondheid aan bod en het belang van de sport, om ten slotte het onmiskenbare ondermaans geluk dat daarin bestaat dat men over de tijd beschikt om zich aan de letteren en de filosofie te wijden: ‘litteratum philosophicumque ocium faelicem facere vitam’ (§ 54 van de recente editie van de hand van mijn echtgenote en mij, in: H.A. Bosman-Jelgersma, Petrus Forestus Medicus, s.l.s.a. [1996], p. 216).
Heurnius voegt hier echter een verrassende voorwaarde aan toe, door te constateren, dat het filosoferen van Plato, Theophrastus en andere grote denkers – Epicurus wordt opvallend genoeg niet genoemd – zich afspeelde in hun tuinen. Andere bewijzen voor het filosofisch gehalte van het tuinieren ziet hij in de voorbeelden van Perzische koningen, Griekse staatslieden en Romeinse veldheren en keizers, die na gedane arbeid hun toevlucht zochten op hun akker of in hun tuin. En was Adams geluk niet gebonden aan zijn verblijf in de paradijstuin? Ten slotte komt de nuchtere medicus met een lyrisch passage, waarmee hij mij als een Heesakkers, boerenzoon en vogelliefhebber, volledig inpalmt (§ 59, p. 219)
x
