Net voor haar huwelijk in 1884 is Jisseltje Tjepkema dienstbode. Daarmee is ze zeker geen uitzondering.
Bijna de helft van Nederlandse vrouwen is aan het einde van de negentiende eeuw werkzaam als dienstbode of wasvrouw bij de betere standen. Een dagmeisje, een dienstmeisje voor dag en nacht, was of werkvrouw in dienst hebben was in die tijd heel gebruikelijk bij de gegoede burgerij, adel en rijke boeren. Op basis van cijfers uit 1899 blijkt bijna 44% procent van de Nederlandse vrouwen werkzaam is als dienstbode, wasvrouw, kokkin of werkvrouw. De meisjes zijn doorgaans afkomstig uit eenvoudige en dikwijls grote (land)arbeidersgezinnen, en gaan al heel jong ‘in betrekking’, soms al op 12 jarige leeftijd. De veelal grote gezinnen wonen in kleine huisjes en moeten leven van een gering inkomen. Iedere extra gulden die ingebracht kan worden door de kinderen is dan meer dan welkom, en doorleren na de lagere school is er beslist niet bij. Veel van hen zijn dus nog ongehuwd, maar er werken ook gehuwde vrouwen buitenshuis om het inkomen van hun gezin te garanderen.
Werkzaamheden
’s Ochtends moet de kachel worden leeggehaald en opnieuw worden aangestoken. Vervolgens moeten de bedden worden afgehaald, de lakens en dekens uitgeklopt en de slaapkamers opnieuw op orde worden gemaakt: bedden weer opmaken, waskommen schoonmaken, lampetkannen bijvullen. Dan moest de woonkamer gestoft.
Op vaste dagen dienen de meubels geboend en de tapijten geklopt. Op andere momenten moet vaak eindeloos veel koper en zilver worden gepoetst. En dat was er in overvloed. Zilveren bestek, schalen, dienbladen, siervoorwerpen. Koper was overal te vinden zoals de traproeden, pannen, puddingvormen, stoffer en blik en zelfs het naam-plaatje aan voordeur. Er waren nog geen stofzuigers, noch swiffers, dus de vloeren moesten worden geveegd en op de knieën geboend. Dan was er nog het werk in de keuken.
 Op maandagen is het tijd voor de grote was. Geheel met de hand met wasbord en mangel. Het strijken daarna gaat met een ijzeren of koperen strijkbout met kooltjes om die te verwarmen. De ‘was doen’ duurt soms wel twee dagen. Het donkere goed kan direct na het wassen, gespoeld en op het rek of de lijn gehangen worden. Het strijken gebeurt pas als alles goed droog is en dat is natuurlijk afhankelijk van het weer, hoewel sommige huishoudens een droogzolder hebben. Soms kan er pas op donderdag gestreken worden. In de winter is het dikke goed, gemaakt van keper, nauwelijks droog te krijgen. Soms is het zelfs op zaterdag nog niet droog, maar het moet de volgende dag wel aangetrokken worden. |
Met de komst van de elektriciteit wordt een aantal zaken gemakkelijker. In Amsterdam kan men gebruik maken van het elektriciteitsnet vanaf 1903. Toch zal het nog een aantal decennia duren voordat handige huishoudapparaten zoals wasmachines, stofzuigers en keukenmachines hun intrede doen.
Omstandigheden
De dienstboden maakten hele lange dagen en moesten flink bikkelen voor een klein loon. Zij hadden niets te vertellen en moesten onderdanig zijn. Je werd verondersteld precies te doen wat je werd opgedragen. Een grote mond of werkweigering werd bestraft met ontslag op staande voet en slechte referenties met als consequentie geen inkomen en ook geen werk bij een andere familie. Hoewel overal keihard moest worden gewerkt, maakte het wel verschil of er ‘gediend’ werd bij een rijke boer op het platteland of bij een rijke gegoede burgerfamilie in het dorp of de grote stad. Bij de boeren moesten de dienstmeisjes behalve schoonmaken, wassen, schrobben en koken ook koeien melken (met de hand) en tuinonderhoud. Bij de burgerfamilies werden alleen huishoudelijke werkzaamheden verricht, en moesten ook dikwijls de kinderen verzorgd worden.
Meestal aten en sliepen de dienstmeisjes apart in de meidenkamer of in de stal, maar in sommige gezinnen aten de meisjes wel samen aan een tafel met de familie en werden ze ook goed behandeld. Of een dienstmeisje goed of slecht werd behandeld, viel en stond met de mentaliteit van haar ‘mevrouw ‘ en de familie. Er waren goede en slechte werkgevers, en de ervaringen van het huispersoneel waren heel verschillend. De dienstmeisjes moesten 6 dagen per week werken, en waren alleen zondags vrij, en de ‘vakantie’ was slechts een weekje. De dienstmeisjes werden per jaar ‘besteed’ en de contracten liepen van mei tot mei.
Kerken en veel sociale filantropen zijn rond 1900 van oordeel dat een meisje uit de volksklasse als dienstbode heel wat kan leren. Huishoudelijk werk vormt immers een ideale voorbereiding op het huwelijk. En de sfeer in een goed gezin is te prefereren boven die op de fabriek waar de meisjes weinig méér leren dan vuile praatjes en een brutale mond. ‘Fabrieksmeiden’ staan op de maatschappelijke ladder dan ook heel wat lager aangeschreven dan dienstbodes.
Natuurlijk viel er ook wel wat te leren voor het dienstmeisje in een betrekking zoals omgangsvormen die ze van huis uit niet meekreeg, een beetje algemene ontwikkeling, hygiëne en de fijne kneepjes van het huishoudelijke werk. Toch was het rond 1900 tijd voor verbetering en die werd, zij het met de nodige tegenstand, ingezet.
Verbetering
Hoewel het werk van de dienstbodes dus zwaar was oordelen veel tijdgenoten niet ongunstig over de werkomstandigheden van de dienstmeisjes. Wel vinden velen dat hun rechtspositie verbeterd moet worden, bijvoorbeeld door een arbeidscontract. Vooral de sociaal-democraten ageren tegen de rechteloosheid en de wantoestanden. De strijdbare socialistische dichteres Henriëtte Roland Holst hekelt in 1901, op een spreekbeurt in Den Haag, het ‘afbeulen van de dienstboden’. Ze spreekt over de ‘lastdieren’ van de familie die bevrijd moeten worden uit het dienstmeisjesproletariaat en vindt dat er eisen moeten worden gesteld: meer vrije tijd, betere voeding en huisvesting, behoorlijke verwarming in de winter.
Omdat in de wet onder een arbeider wordt verstaan ‘iemand in dienst van een onderneming’ vallen dienstboden buiten alle wetten en wetsontwerpen die proberen iets te veranderen aan de werk- en woonomstandigheden voor de werkende lagere klasse. En dat terwijl er juist veel ongevallen in huis voorkomen. Dikwijls gebeurt het dat een dienstbode uit het raam valt bij het ramenlappen, of brandwonden oploopt bij het koken. Verschillende ontwerpen van ziekteverzekeringen zijn niet van toepassing op de dienstboden. De woon- en werkruimten van dienstboden vallen niet onder de woninginspectie. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat onder de dienstboden het hoogst aantal tbc- en bloedarmoede-patiënten voorkomt. De regeling met betrekking tot de zondagsrust geldt niet voor dienstboden.
In 1909 komt er een verbetering tot stand voor dienstboden: de wet tot regeling van het Arbeidscontract. Deze wet geldt ook voor dienstboden, al heeft Jhr. de Savorin Lohman (CHU) in de Kamer geprobeerd hen erbuiten te houden omdat hij het een te zware verplichting voor de werkgeefsters vindt en bovendien ‘bescherming van dienstboden is niet nodig, want als er iemand almachtig is, dan is het de dienstbode’.
Als in 1912 de liberaal Patijn voorstelt, om de arbeiders te definiëren als iedereen die in loondienst werkt, met de bedoeling, dienstboden ook op te nemen in de ziektewet, wordt dit voorstel verworpen. Eveneens wordt duidelijk, dat de werkdag van dienstboden niet aan banden gelegd kan worden. ‘Voor de inwonenden is geen regeling mogelijk’, stelt de SDAP in haar memorie van toelichting op het wetsontwerp van de 10-uren dag. ’omdat de verhoudingen te patriarchaal zijn, en omdat het een ingrijpen in de rechten van het gezin betekent, het privé-huishouden.’
Het zal zeker ook verschil hebben gemaakt dat het beroep van dienstbode met name door vrouwen werd uitgevoerd en de mannen in het begin van de twintigste eeuw nog het alleenrecht hadden op de politiek. Pas in 1917 kwam er algemeen kiesrecht en mochten vrouwen naar de stembus. Een jaar later werd de eerste vrouw in de Tweede Kamer beëdigd.
Conclusie
Je moest een beetje geluk hebben als dienstmeid. Het maakte veel verschil bij welk gezin je terechtkwam en of je erin slaagde om zonder blessures je werk te verrichten. In het gunstigste geval had je er aan het einde van je dienst wat bijgeleerd. Pas ver nadat Jisseltje gestopt was als dienstmeisje verbeterde de werkomstandigheden. We kunnen alleen maar hopen dat zij één van de gelukkigen is geweest die een goed gezin getroffen heeft.
| Bronnen: Het leven van een dienstbode rond 1900 – Harm Hillinga, Kleine geschiedenis van de Nederlandse keuken – Jacques Meerman, Huispersoneel vroeger en nu – Mindy Vroegindewey, Alle Friezen |
| Terug naar het schema |
| Naar de pagina Sybe Aedes Postma |